کتاب مقامات حمیدی، نمونه خوبی از متونی است که از بطن متون پیشین فرهنگ و ادبیات خویش متولد شده و به فضایی با ابعاد بسیار متنوع تبدیل شده است که در آن انواع نوشتار با هم آمیخته اند و این متن را محل تجمع چندین گونه کرده اند. هدف اصلی در این پژوهش کشف و شناخت انواع روابط متون در مقامات حمیدی است. برای رسیدن به این هدف بر اساس نظریه ترامتنیت ژرار ژنت، 23 مقامه موجود در مقامات حمیدی را تحلیل و بررسی کردیم و به این نتیجه رسیدیم که این کتاب، نمونه کاملی از متون دارای ترامتنیت است که حضور چشمگیر آیات قرآن کریم در جای جای آن و استفاده از اصطلاحات و عبارات و اشعار معروف زبان و ادبیات عربی و تاثیرپذیری از اسلوب مقامه نویسی بدیع الزمان همدانی و حریری، نشانگر مجموعه ای از روابط بینامتنی و صداهای متکثر معنایی موجود در این کتاب است که روابط ترامتنی معتبری را تایید می کند و این ارتباط در جهت ایجاد نظام معنایی این متن، شامل تمامی روابط متون در نظریه ترامتنیت ژرار ژنت است.

مقامات حریری و حمیدی دو اثر منثور در ادبیات کهن عربی و فارسی است که جایگاه ویژه ای نزد سخن شناسان دارد. بررسی عنصر «پیرنگ» در این دو اثر نشان می دهد که حریری برای هر یک از داستان های کوتاه (= مقامات) خود طرحی مستقل و جذاب فراهم کرده و در عین حال، از تک تک آنها برای تشکیل طرح کلی و بزرگتر مقامات بهره برده است؛ ولی حمیدی با وجود تقلید از طرح های داستانی حریری، نه توانست تک تک داستان های خود را در جذابیت به پای داستان های استاد برساند و نه مانند حریری در ایجاد یک طرح کلی متشکل از مجموعه مقامات توفیق یافت.

تلاش پژوهش حاضر بر استخراج وجوه بینامتنی قرآنی در کتاب گرانسنگ مقامات حمیدی بوده است. موارد احصایی شامل هفت نوع رابطه بینامتنی مشتمل بر سه نوع واژگانی: «بینامتنیت واژگانی از نوع برآیند سازی»، «بینامتنیت واژگانی از نوع وامگیری»، «بینامتنیت واژگانی از نوع ترجمه»، و چهار نوع متنی: «بینامتنیت کامل متنی»، «بینامتنیت کامل متنی با اثرپذیری از اسلوب قرآن کریم در جمله بندی»، «بینامتنیت کامل تعدیلی» و «بینامتنیت کامل تعدیلی با اثرپذیری از اسلوب قرآن کریم در جمله بندی»بوده است. این روابط بینامتنی میزان تاثیرپذیری عبارات و جملات کتاب مذکور از مفاهیم و عبارات کتاب مقدس مسلمانان-که از دیرباز منبع الهامبخش ادبا و نویسندگان مسلمان بوده-را مشخص نموده است. مقامات حمیدی، اثر فاخر دوره های مصنوع و متکلف نویسی، حاوی موارد معتنابهی از عبارات عربی است که در خلال این عبارات، موارد متعددی از بهره گیری مستقیم و غیر مستقیم از مفاهیم و عبارات قرآنی به چشم میخورد. در این بررسی که به مدد تسلط سطحی نویسنده بر ظاهر قرآن کریم(حافظ قرآن) با تشخیص عبارات عربی غیر قرآنی و نیز عبارات مختلط عربی-قرآنی به صورت دقیق انجام شده است، با برشماری موارد بینامتنی قرآنی در شاخه های مزبور، میزان تاثیرپذیری مولف از قرآن کریم به تفکیک، مشخص شده و در نهایت با مقایسه فراوانی این بینامتنیتها، مشخص گردید که بینامتنیت واژگانی وامگیری بیشترین، و بینامتنیت کامل تعدیلی با اثرپذیری از اسلوب قرآن کریم در جمله بندی، کمترین بسامد را در اثر قاضی حمیدالدین به خود اختصاص داده است.

طبیعت با جلوه های گوناگونش همواره یکی از منابع الهام بخش در متون نظم و نثر موردتوجه شاعران و نویسندگان بوده است و کمتر اندیشمندی را می توان سراغ گرفت که در ترسیم طبیعت پیرامون خویش، قلم رانی نکرده باشد. طبیعت، این گسترة باشکوه، نشانة قدرت بی پایان الهی از ابتدا تا امروز بوده است و همواره یکی از خاستگاه ها و سرچشمه های هنر بوده که در موسیقی، نقاشی، شعر و بسیاری از آثار مشهور هنرمندان جلوه ای خاص داشته است از این رو طبیعت و جلوه های آن همواره در دوره های گوناگون زبان و ادب پارسی مورد توجه شاعران و نویسندگان مختلف بوده است و به دورة خاصی اختصاص ندارد؛ مقامات حمیدی یکی از کتب نثر فنی است که پدید آورنده آن در نثر و نظم آن کتاب به عناصر طبیعت اشارات فراوانی داشته است، جستجوی عناصر طبیعت در مقامات حمیدی نشان می دهد که قاضی حمید الدین در این کتاب دیدگاه طبیعی بی نظیری در وصف طبیعت داشته است. این مقاله با روش تحلیل محتوا و با ابزار کتابخانه به تحلیل طبیعت از نوع گل ها و درختان، پرندگان و حیوانات در مقامات حمیدی می پردازد و مشخص می شود قاضی حمید الدین با توجه به علاقه ای که به طبیعت داشته هم در نظم و هم نثر این کتاب به طبیعت به صورت ویژه اشاره کرده است.

در این پژوهش، عناصر داستان های مقامات حریری و حمیدی از جهات مختلف بررسی شده است، مقامات حریری و حمیدی از جمله کتب نثر فنی و متکلف عربی و فارسی است که در داستان های آن به ویژگی هایی نظیر روایتگری و قصه پردازی، راوی، موضوع خاص و اوصاف زبانی می توان دست یافت. روایات مقامات حریری و حمیدی از نظر روایتگری با قصه و داستان های سنتی مشترک هستند و عناصر مختلف داستانی را می توان در آنها بررسی نمود که مواردی مانند موضوع، شخصیت، راوی، کنش و بنمایه های داستانی، زمان، مکان، حجم و نوع بیان روایی مقامه ها از آن زمره اند. البته خصوصیاتی چون محکم نبودن روابط علت و معلولی میان رویدادها، مطلق گرایی، ارائه نتایج اخلاقی، تغییرناپذیری شخصیت ها، کیفیت روایت و ... را می توان به این موارد افزود.این دو اثر از نظر نوع داستانی در زمره داستان های واقعی و اخلاقی قرار می گیرند که شیوه نویسندگی آنها بر سایر اجزا مرجح است. بیان داستانی این مقامه ها هم جدی و هم طنزآلود است. در مقامات حریری شخصیت اصلی ابوزید سروجی و در مقامات حمیدی شخصیت اصلی فرد ناشناس است. راوی درون داستانی حریری حارث بن همام است، اما راوی برون داستانی در این اثر وجود ندارد. راوی درون داستانی و برون داستانی در مقامات حمیدی فرد ناشناسی است. کنش داستانی و بنمایه های مشترکی در سراسر مقامه های این دو اثر دیده می شود که بر اساس الگوی پراپ نشان داده شده است. الگوی اصلی زنجیره بنمایه های داستان های مقامات بر اساس نظر پراپ در این فرمول دیده می شود:α ŋ3 A8 a a5 B1 B7↑ D2 D5 E2 EVI K1 K2 K3 Q Wº<زمان در مقامات حریری نامعلوم ولی در مقامات حمیدی با کلماتی کلی بیان شده است. مکان های مشترکی در هر دو اثر ذکر شده است که داستان ها در آنجا شکل گرفته اند. مقاله حاضر علاوه بر مقدمه سه بخش اصلی دارد: 1- مشخصه های کلی داستان ها، 2- نگرشی به ساختار و بنمایه های زنجیره ای داستان ها، 3- بررسی برجسته ترین عناصر داستانی دو اثر.

مقامات حریری و حمیدی به عنوان دو اثر منثور، جزء آثار داستانی کهن در ادب عربی و فارسی به شمار می آیند. این دو مجموعه داستانی از نظر داشتن عناصر داستان و پردازش نیکوی آنها از چنان قوت و مقبولیتی برخوردارند که می توانند با داستهای کوتاه در عصر حاضر، برابری کنند.از جمله عناصر داستانی بلکه مهمترین آنها، عنصر «شخصیت» است که بویژه در مقامات حریری نقشی برجسته و جذاب دارد.مقایسه شیوه های شخصیت پردازی و تحلیل انواع شخصیتها در این دو مقامات، سبب می شود تا ضمن شناساندن ارزش ادبی این دو اثر، جنبه ای مهم از ارتباط میان زبان و ادب فارسی و عربی و پرباری آنها روشن شود.

مقامات حریری و حمیدی به عنوان دو اثر منثور و ارزشمند، جزء ادبیات داستانی کهن در ادب عربی و ادب فارسی به حساب می آیند.در این هر دو اثر از شیوه های توصیف و نمایشی برای برقراری ارتباط خواننده داستانها با عناصر داستان نظیر شخصیت ها موقعیت مکانی و زمانی، پایگاه اجتماعی و ... بهره گرفته شده است.عنصر مکانی یا به عبارت دیگر «صحنه»، یکی از عناصر داستانی است که در شناساندن شخصیت ها، حوادث و فضای داستان به خوانندگان نقش مهمی را بر عهده دارد.نویسندگان این مقامات، به ویژه حریری با تبحر کامل توانسته اند تا از ظرفیت عنصر «صحنه» در داستان های خود استفاده نمایند. مقایسه میان شیوه های بهره برداری حریری و حمیدی از این عنصر، میزان توانمندی هر یک از دو نویسنده، شیوه پرداخت صحنه ها و چگونگی توفیق هر یک را در استفاده از این عناصر برای برقراری ارتباط خواننده با متن داستان آشکار می سازد. به نظر می رسد حریری در توصیف صحنه ها و استفاده از شیوه تلخیص در پرداخت عنصر صحنه از حمیدی موفق تر عمل کرده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.